RSS
 

CZY LUTERANIZM POSIADA KATEDRY?

01 sty
Pewien dostojnik naszego Kościoła na usłyszane zdanie swego rozmówcy: „… w waszej katedrze luterańskiej w…”, odpowiedział: „my luteranie nie mamy katedr. To tylko jeden biskup i jeden ksiądz chcieliby mieć katedry.” Po usłyszeniu tego stwierdzenia zabrałem się do studiowania na temat katedr w luteranizmie. Najpierw musiałem dowiedzieć się co to jest „katedra”, skąd się to określenie wzięło i który kościół chrześcijański może być katedrą?
Nauka o liturgii zwana „liturgiką” na ten temat mówi tak:
„Katedra, kościół katedralny, kościół biskupi (łac. ecclesia cathedralis, z gr. καθέδρα, kathedra – krzesło, siedziba) – to główny kościół biskupa diecezjalnego, arcybiskupa (archikatedra) lub patriarchy (kościół patriarchalny).”
Czyli określenie „katedra” wprost pochodzi z języka greckiego, a pośrednio i łacińskiego.
Katedra to po pierwsze, podwyższone miejsce z którego biskup głosi Słowo Boże,
a po drugie kościół, w którym to miejsce się znajduje.
Dalszym określeniem jest to kościół biskupa lub arcybiskupa, a więc tam gdzie jest biskup, gdzie wygłasza kazania, tam jest katedra, gdyż tam z pewnego podwyższenia, na którym ustawione jest krzesło, na którym siedzi biskup lub z miejsca podwyższenia (ambona) zwiastuje Słowo Boże. Stąd też niektórzy nasi polscy biskupi dbali o to aby co najmniej raz w miesiącu odprawić nabożeństwo w kościele św. Trójcy w Warszawie (ks. biskup Janusz Jagucki), czy też inni biskupi w wielkie święta odprawiali nabożeństwa i wygłaszali kazania w kościele św. Trójcy.
Tak więc katedra związana jest z biskupem, a biskup z katedrą.
Tam więc gdzie była ciągłość episkopatu – urzędu biskupiego, tam też po reformacji XVI wieku pozostały wraz z urzędem biskupa także katedry.
Pierwszą katedrą światowego luteranizmu na świecie była i jest archikatedra w Uppsali (Szwecja, po szwedzku „Uppsala domkyrka” czyli „uppsalski kościół katedralny”). Jest to największa budowla sakralna całej Skandynawii, budowana od 1270 r. przez 165 lat. Kiedy w roku 1531 Szwecja przyjęła luteranizm, a w dniu 22 września 1531 r. ostatni rzymsko-katolicki biskup ordynariusz Diecezji Vǟsterås bp Petrus Magni udzielił święceń biskupich pierwszemu luterańskiemu arcybiskupowi Uppsali Laurentiusowi Petri Nerciusowi ta katedra stała się luterańska katedrą, w której toczy się całe życie Kościoła Szwedzkiego. Tu znaleźli także miejsce spoczynku najwięksi ludzie narodu szwedzkiego łącznie z wielkim arcybiskupem Nathanem Söderblomem. Do końca XVII wieku dokonywano tu koronacji królów szwedzkich, a aż dotąd dokonuje się tu konsekracji wszystkich szwedzkich biskupów z wszystkich 15 diecezji w czasie wielkiej mszy (högmässa), której przewodniczy sam arcybiskup z wszystkimi szwedzkimi i zagranicznymi luterańskimi i anglikańskimi arcybiskupami i biskupami.
Ten porządek kościelny został zachowany i przekazany przez Kościół Szwedzki także Kościołowi w Finlandii, który był początkowo prowincją kościelną Kościoła Szwedzkiego.
W roku 1817 fiński biskup Jakob Tengström został arcybiskupem archidiecezji Turku, a katedra stała się archikatedrą Kościoła i Prymasa Finlandii. Kościół Fiński składa się z 9 diecezji posiadających katedry biskupie.
Nieco inaczej było w innych krajach, gdzie zachowano pod inną postacią urząd episkopalny, a więc w miejsce arcybiskupa ustanowiono „generalnego superintendenta”, a w miejsce biskupa „superintendenta” do roku 1920 kiedy to sukcesywnie wprowadzano nowotestamentowy urząd biskupi (por. Dz 12,3; 15,3; 18,1;1 Kor 15,7; Ga 1,19; 2,9.12)
Tak było też w Polsce gdzie dopiero w roku 1936 nastąpiła ta transformacja ze względu na nieprzychylne stanowisko ówczesnego Rządu Polskiego do podpisania Ustawy o Stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w RP. Dopiero po 16 latach oczekiwania w dniu 25 listopada 1936 r. ogłoszono Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w RP, w którym na czele Kościoła zamiast Superintendenta Generalnego stanął Biskup Kościoła, którym na ten urząd został wybrany w dniu 3 lipca 1937 r. dotychczasowy Superintendent Generalny ks. dr Juliusz Bursche, który uprzednio na stanowisko generalnego superintendenta został instalowany 22 stycznia 1905 r. w kościele św. Trójcy w Warszawie.
Ewangelicka katedra w Berlinie
Ewangelicka katedra w Berlinie
Jeśli chodzi o Polskę to wszyscy superintendenci generalni (ks. Adolf Ludwig, ks. bp Paul Woldemar von Everth, ks. Karol Gustaw Manitius, ks. Juliusz Bursche) instalowani byli w kościele św. Trójcy w Warszawie. To był ich kościół biskupi i dlatego śmiało może być nazwany katedrą polskiego luteranizmu.
Co ciekawe, w innych krajach, gdzie nie było biskupów, lecz generalni superintendenci, lub superintendenci, pozostały stare nazwy katedr i kościoły zbudowane po reformacji tam gdzie była siedziba generalnego superintendenta też nazywano katedrami (np. Sanct Petersburg, Moskwa). W Niemczech, w Danii, w Norwegii, na Łotwie i w Estonii mamy wiele katedr lub archikatedr tam gdzie są arcybiskupi (Łotwa, Estonia).
W Niemczech kościołem biskupim Bawarii jest właściwie nowoczesny kościół św. Mateusza w Monachium, ale wszystkie instalacje i konsekracje biskupów bawarskich (Landesbischof) odbywają się w zabytkowym kościele katedralnym św. Wawrzyńca w Norymberdze, który jest kościołem katedralnym biskupów regionalnych w Norymberdze (Kościół Krajowy Bawarii oprócz Biskupa Krajowego ma 6 biskupów regionalnych).
Kościół biskupi św. Mateusza w Monachium
Kościół biskupi św. Mateusza w Monachium
Luterański kościół katedralny św. Wawrzyńca w NorymberdzeLuterański kościół katedralny św. Wawrzyńca w Norymberdze.
Dlaczego by w Polsce nie miało być kilka kościołów katedralnych, skoro są biskupi? Jak wspomniałem w roku 1936 wprowadzono urząd biskupa Kościoła zamiast generalnego superintendenta, oraz diecezje zamiast superintendentury, na czele których niestety nie stanęli jeszcze biskupi diecezjalni lecz seniorzy, choć Kościół był o wiele większy niż dzisiaj. Dopiero 23 lata temu, w dniu 31 maja 1991 roku VIII Synod Kościoła na swej 11 sesji w Wiśle – Jaworniku uchwalił nowe Zasadnicze Prawo Wewnętrzne, które weszło w życie Kościoła, dnia 1 września 1991 r.
To prawo po raz pierwszy stwierdza w paragrafie 50: „Duchowym zwierzchnikiem diecezji jest biskup diecezjalny”. Skoro jest biskup diecezjalny to powinien być także kościół katedralny, którym jest kościół, w którym zgodnie z tradycją biskup wygłasza kazania, a więc kościół, w którym biskup jest proboszczem lub jakiś inny większy kościół w Diecezji Biskupa. Tam gdzie biskup przemawia do wiernych, tam jest katedra, podobnie jak i tam, gdzie profesor ma wykłady dla studentów tam też jest katedra profesorska.
Dlaczego więc w Polsce na wzór innych krajów luterańskich nie mielibyśmy mieć kościołów katedralnych, przy których są biskupi diecezjalni, lub kościołów, które Władze Kościoła specjalną uchwałą podniosą do godności katedry, kościoła katedralnego?
Za czasów mojej młodości Rada Parafialna Parafii Św. Trójcy w Warszawie (w okresie posługiwania biskupiego ks. biskupa Andrzeja Wantuły i ks. biskupa Janusza Narzyńskiego) zwracała się niejednokrotnie do Synodu Kościoła o podniesienie do godności katedry kościoła św. Trójcy w Warszawie, który de facto od pierwszych generalnych superintendentów w Polsce jest kościołem katedralnym. Tu bowiem odbywały się instalacje zwierzchników Kościoła i większość ordynacji księży, a więc czynności należących do biskupów. Nasi Biskupi Kościoła
Kościół katedralny św. Trójcy w Warszawie
Kościół katedralny św. Trójcy w Warszawie
Wnętrze kościoła św. Trójcy w Warszawie w dniu konsekracji ks. biskupa Jerzego Samca
Wnętrze kościoła św. Trójcy w Warszawie w dniu konsekracji ks. biskupa Jerzego Samca
Podobnie może być z kościołami, przy których urzędują nasi biskupi diecezjalni: Cieszyn (W latach 1743-1785 siedziba pierwszego Konsystorza austriackiego, kościół Jezusowy w Cieszynie), Bielsko-Biała (siedziba superintendentów, seniorów, pierwszego biskupa diecezjalnego, kościół Zbawiciela w Bielsku-Białej),
Kościół Zbawiciela w Bielsku-Białej
Kościół Zbawiciela w Bielsku-Białej
Katowice (1919-1923: siedziba superintendentury, a w latach 1923-1937 r. siedziba prezydenta Kościoła),
Kościół katedralny p.w. Zmartwychwstania Pańskiego w Katowicach
Kościół katedralny p.w. Zmartwychwstania Pańskiego w Katowicach
Wrocław (siedziba władz Kościoła – generalni superintendenci Śląska Dolnego i Górnego np. ks. prof. dr August Hahn (1792-1863) zarządzał od roku 1843 do roku 1863 całą metropolią wrocławską aż po Górny Śląsk. Kościół św. Elżbiety był wtedy katedrą ewangelicką.
Dziś kościołem katedralnym jest tzw. „kościół dworski” Opatrzności Bożej, były kościół ewangelicko-reformowany).
Jeśli chodzi o Diecezję Pomorsko-Wielkopolską to takie kościoły jak kościół Zbawiciela w Sopocie, kościół Zbawiciela w Bydgoszczy, czy kościół Łaski Bożej w Poznaniu mogą być kościołami katedralnymi.
Kościół ewangelicki w Bydgoszczy. Foto Jakub Kwintal.

Kościół ewangelicki w Bydgoszczy. Foto Jakub Kwintal.

Choć w Diecezji Mazurskiej istnieje wiele zabytkowych i okazałych kościołów ewangelickich (np. Szczytno, Mikołajki), to jednak ze względu na centralne położenie, w mieście wojewódzkim, najbardziej nadaje się na kościół katedralny kościół Chrystusa Zbawiciela w Olsztynie.
Dla Diecezji Warszawskiej oprócz kościoła św. Trójcy w Warszawie, który od wieków jest jak gdyby katedrą Biskupa Kościoła, na kościół katedralny biskupa diecezjalnego Diecezji Warszawskiej najbardziej nadaje się piękny, bogaty kościół św. Mateusza (1909-1928) w Łodzi.
Moim zdaniem, te sprawy powinny usankcjonować synody diecezjalne lub Konsystorz. Kościół luterański w Polsce też zasługuje na to aby posiadał katedry w diecezjach, w których od 22 lat posługują biskupi diecezjalni.
Kościół ewangelicki w Olsztynie
Kościół ewangelicki w Olsztynie
Kościół św. Mateusza w Łodzi
Kościół św. Mateusza w Łodzi
Wnętrze kościoła św. Mateusza w Łodzi podczas konsekracji ks. biskupa Jana Cieślara. Foto ks. Jerzy Below.
Swego czasu byłem w starej katedrze luterańskiej w Danii. Tu w katedrze zawarta była cała historia diecezji, gdyż tu była katedra, byli poprzez wieki biskupi, muzeum diecezjalne, tu można było znaleźć wszystko co chciało się wiedzieć o katedrze, diecezji i Kościele.
Jednym zdaniem tu była ciągłość nie tylko urzędu, ciągłość sukcesji apostolskiej, ale ciągłość historyczna, ciągłość miejsca.
Życzę naszym 6 diecezjom i całemu Kościołowi w Polsce aby coś podobnego potrafił stworzyć i zachować.
Ks. Jan Gross
 
Komentarze są wyłączone

Kategoria: Artykuły, Liturgia, Opracowanie, Refleksje